Małoletni jako uczestnik postępowania karnego w charakterze świadka

Opis zawartości pracy

Niniejsza praca ma na celu analizę zagadnień związanych z udziałem małoletnich jako świadków w procesie karnym. Rozważania te obejmują zarówno psychologiczne uwarunkowania zeznań małoletnich, jak i praktyczne aspekty przeprowadzania przesłuchań w postępowaniu dowodowym.

W pierwszym rozdziale przedstawione zostaną psychologiczne aspekty związane z zeznaniami małoletnich świadków. Analiza ta obejmie definicje terminologiczne dotyczące małoletniości oraz etapy rozwojowe dziecka, które mają istotny wpływ na sposób percepcji i przetwarzania informacji. Ponadto omówione zostaną kwestie związane z podatnością małoletnich na sugestię, co ma kluczowe znaczenie przy ocenie wiarygodności ich zeznań.

W kolejnym rozdziale skoncentrowano się na czynności przesłuchania małoletniego świadka. Uwzględnione zostały ogólne uwagi dotyczące roli świadka w procesie karnym, a także specyfika organu przesłuchującego oraz osób uczestniczących w przesłuchaniu małoletniego świadka. Przedstawiono również szczegółowy przebieg i warunki przesłuchania, uwzględniając potrzeby i oczekiwania małoletnich uczestników procesu.

W trzecim rozdziale dokonana zostanie analiza praktyki przesłuchania małoletnich na podstawie raportu z 2020 r. Fundacji Dajemy dzieciom siłę. Celem badania omówionego w raporcie było pozyskanie aktualnej wiedzy na temat praktyk przesłuchiwania nieletnich świadków w Polsce, w tym sposobu przygotowania dzieci do udziału w tych przesłuchaniach, organizacji i przebiegu samego procesu, a także oceny zgodności miejsc przesłuchań z ustalonymi standardami. Celem raportu była również identyfikacja obszarów, w których istnieje potrzeba poprawy oraz zrozumieć potrzeby sędziów, biegłych i samych dzieci związane z uczestnictwem w tych działaniach. Badanie zostało przeprowadzone za pomocą indywidualnych wywiadów telefonicznych w marcu, kwietniu, sierpniu i we wrześniu 2020 roku. Początkowo planowano przeprowadzenie wywiadów bezpośrednich, jednak ze względu na ograniczenia związane z pandemią COVID-19 zdecydowano się na wywiady telefoniczne. Łącznie przeprowadzono 8 wywiadów z nieletnimi świadkami przestępstw oraz 31 wywiadów z profesjonalistami: 19 z sędziami pracującymi w sądach rejonowych lub okręgowych na wydziałach karnych oraz 12 z biegłymi psychologami, którzy uczestniczyli w przesłuchaniach nieletnich świadków przestępstw.

Niniejsza praca ma na celu nie tylko zwiększenie wiedzy na temat udziału małoletnich jako świadków w procesie karnym, ale także zaprezentowanie praktycznych sugestii i rekomendacji mających na celu poprawę procesu przesłuchania oraz zwiększenie efektywności wymiaru sprawiedliwości w kontekście ochrony praw i interesów najmłodszych uczestników procesu.

Definicja małoletniego na tle definicji pojęć pokrewnych

Nieletni to termin ściśle związany z dziedziną szeroko rozumianego prawa karnego, który odnosi się do jednej z kategorii podmiotów odpowiedzialności prawnej, przewidzianej ze względu na wiek. Nieletnim jest osoba, która w chwili popełnienia czynu zabronionego nie ukończyła17 lat, ale ukończyła lat 13 i dopuściła się czynu karalnego. Przypisanie danej jednostce cechy nieletniości, czyli ustalenie, że nie osiągnęła ona wieku odpowiedzialności karnej, ma ogromne znaczenie w kontekście prawa karnego. To dlatego, że różne przepisy prawne będą stanowiły podstawę pociągnięcia do odpowiedzialności osoby dorosłej lub nieletniej. Faktycznie, osiągnięcie wieku 17 lat, oznacza wiek odpowiedzialności karnej, ponieważ domniemywa, że dana jednostka jest wystarczająco rozwinięta, aby przypisać jej winę i pociągnąć do odpowiedzialności karnej .

Termin „małoletni” jest przeciwieństwem terminu „pełnoletni”. Jest to uniwersalne określenie wskazujące na to, że dana osoba nie osiągnęła jeszcze dorosłości ani pełnoletniości. Często osobie małoletniej przypisuje się status dziecka. W polskim systemie prawnym brak bezpośredniej definicji terminu „małoletni”. Jednakże, opierając się na treści art. 10 kodeksu cywilnego, który określa, komu przysługuje cecha pełnoletności, można wydedukować definicję osoby małoletniej. Zgodnie z tym artykułem, małoletnią jest więc osoba, która nie osiągnęła lat osiemnastu i nie uzyskała pełnoletności przez zawarcie małżeństwa. Z uwagi na swój wiek, osoby małoletnie nie są zdolne do samodzielnego kształtowania swoich praw i obowiązków. Jest to zgodne z powszechnie przyjętymi teoriami, które zakładają ściśle związane z wiekiem poziomy dojrzałości psychofizycznej. W świetle powyższego, można stwierdzić, że ustawodawca zakłada, iż dopiero po osiągnięciu określonego wieku stajemy się wystarczająco dojrzali, aby samodzielnie uczestniczyć w życiu prawnym.

W polskim systemie prawnym, pojęcie „młodociany” odnosi się do osoby, która jest podmiotem regulacji w różnych dziedzinach prawa. Jest to istotne zarówno w prawie karnej materialnym, gdzie określa się odpowiedzialność młodocianych za popełnione przestępstwa, jak i w prawie skarbowym, gdzie dotyczy zobowiązań podatkowych i sankcji nakładanych na osoby mające ten status. Ponadto, w prawie wykonawczym pojęcie to może dotyczyć procedur i środków stosowanych wobec osób młodocianych w systemie penitencjarnym. Wreszcie, w prawie pracy, reguluje się kwestie zatrudnienia, ochrony i obowiązków pracowników młodocianych. Młodociany w prawie karnym to osoba, która w chwili czynu nie przekroczyła 21 roku życia, a w chwili orzekania 24.

Podatność małoletniego na sugestię

Sugestia jest zwykle definiowana jako proces lub bodziec, który wpływa na jednostkę lub grupę ludzi. W kontekście wpływu społecznego, sugestia jest badana i omawiana jako proces komunikacji, w którym jedna lub więcej osób sprawia, że inna osoba lub osoby zmieniają swoje sądy, opinie, postawy lub zachowania bez racjonalnej refleksji.

Wiele z badań dotyczących podatności na wpływ sugestywny, zarówno te współczesne, jak i starsze, skupia się na związku między wiekiem badanych a ich skłonnością do ulegania sugestiom. Na początku prowadzenia badań nad tą tematyką, która była traktowana jako cecha indywidualna podlegająca zmianom wraz z rozwojem, większość badaczy wyrażała przekonanie, że młodsze dzieci są bardziej podatne na zniekształcające wpływy. Dodatkowo, zeznania dostarczane przez młodsze dzieci uważano za wątpliwej jakości.

Wyróżnia wręcz dwa rodzaje podatności na sugestię: związaną z procesami pamięciowymi (suggestibility of memory), odnoszącą się do zmian we wspomnieniach pod wpływem mylących sugestii, oraz podatność na sugestię dotyczącą składanego zeznania (suggestibility of testimony). Drugi rodzaj odnosi się do zeznania osoby będącej pod wpływem sugestii. Na poziom uległości mają również wpływ emocje osoby poddawanej sugestiom. Emocje towarzyszące podczas zapamiętywania doświadczenia oraz emocje towarzyszące w trakcie odbioru sugestii odgrywają istotną rolę. Badania Petersa wskazują, że poziom lęku doświadczany przez dzieci w czasie wizyty u dentysty w sposób istotny wiąże się z późniejszym poziomem adekwatnego rozpoznawania osób i otoczenia. Wpływając na rodzaj zapamiętywanych informacji oraz jakość wspomnienia, lęk może modyfikować stopień podatności na sugestię.